Brodawnik to nazwa rodzaju roślin należących do rodziny astrowatych. W Polsce najczęściej można spotkać brodawnika zwyczajnego oraz brodawnika jesiennego. Oba gatunki wytwarzają żółte koszyczki kwiatowe, przez co bywają mylone z mniszkiem lekarskim. Podobieństwo wyglądu nie oznacza jednak takich samych właściwości ani możliwości stosowania.
W publikacjach popularnych brodawnikowi czasem przypisuje się działanie przeciwzapalne, antyoksydacyjne, moczopędne i wspierające trawienie. Trzeba jednak wyraźnie zaznaczyć, że roślina nie jest w Polsce powszechnie uznanym i dobrze przebadanym surowcem leczniczym. Większość informacji dotyczy tradycyjnego użycia, składu chemicznego albo eksperymentów laboratoryjnych prowadzonych na innych gatunkach z rodzaju Leontodon.
Co to jest brodawnik?
Brodawnik jest rośliną zielną zaliczaną do rodziny astrowatych, podobnie jak mniszek, rumianek, krwawnik i cykoria. Nazwa może odnosić się do kilku gatunków, dlatego samo określenie brodawnik nie zawsze pozwala jednoznacznie ustalić, o jakiej roślinie mowa.
Brodawnik zwyczajny nosi nazwę łacińską Leontodon hispidus. Jest byliną pospolitą w wielu częściach Polski. Rośnie na łąkach, pastwiskach, przydrożach, polanach i trawiastych zboczach. Osiąga zazwyczaj od 10 do 40 centymetrów wysokości. Kwitnie od maja lub czerwca do końca lata, zależnie od pogody i stanowiska.
Drugim często spotykanym gatunkiem jest brodawnik jesienny, obecnie klasyfikowany jako Scorzoneroides autumnalis. Rośnie na trawnikach, łąkach i nieużytkach. Jego łodygi przeważnie się rozgałęziają, a kwitnienie może trwać do jesieni.
Oba gatunki mają żółte kwiaty zebrane w koszyczki oraz liście tworzące przyziemną rozetę. Brodawnik zwyczajny często wyróżnia się szorstkimi, owłosionymi liśćmi i pojedynczym koszyczkiem osadzonym na nierozgałęzionej łodydze.
Czy brodawnik jest tym samym co mniszek lekarski?
Brodawnik i mniszek lekarski należą do tej samej rodziny, ale są odrębnymi roślinami. Mniszek lekarski ma pustą, bezlistną i nierozgałęzioną łodygę zakończoną jednym koszyczkiem. Po jej przełamaniu wypływa biały sok mleczny.
Brodawnik zwyczajny również może mieć pojedynczy kwiatostan, ale jego łodyga bywa pokryta drobnymi łuskowatymi listkami i jest wyraźnie zgrubiała bezpośrednio pod koszyczkiem. Liście często mają charakterystyczne, rozwidlone lub gwiazdkowate włoski. Niedojrzały i przekwitający kwiatostan może zwisać ku dołowi.
Brodawnik jesienny częściej wytwarza rozgałęzione pędy zakończone kilkoma koszyczkami. To jedna z cech, która pomaga odróżnić go od mniszka. Rozpoznawanie wyłącznie na podstawie żółtego koloru kwiatów jest niewystarczające.
Pomylenie roślin ma duże znaczenie, gdy ktoś planuje przygotować z nich napar, sałatkę albo domowy preparat. Informacji o właściwościach mniszka nie można automatycznie odnosić do brodawnika.
Jakie substancje może zawierać brodawnik?
Rośliny z rodziny astrowatych mogą zawierać między innymi związki fenolowe, flawonoidy, kwasy fenolowe, terpeny oraz substancje gorzkie. Ich dokładny skład zależy jednak od gatunku, części rośliny, stanowiska, pory zbioru i sposobu przygotowania wyciągu.
W badaniu dotyczącym gatunku Leontodon hispidulus, który nie jest tym samym gatunkiem co występujący w Polsce brodawnik zwyczajny, wykryto między innymi kwercetynę, rutynę, kemferol oraz kwasy chlorogenowy i kumarowy. Wyciąg badano pod kątem działania antyoksydacyjnego i przeciwzapalnego. Były to jednak eksperymenty laboratoryjne i badania na modelu zwierzęcym, a nie badania kliniczne potwierdzające skuteczność leczenia ludzi.
Takich wyników nie należy bezpośrednio przenosić na Leontodon hispidus. Gatunki należące do jednego rodzaju mogą mieć zbliżony wygląd, ale różnić się składem oraz zawartością poszczególnych substancji.
Czy brodawnik ma właściwości przeciwutleniające?
Związki fenolowe obecne w wielu roślinach potrafią neutralizować wolne rodniki w warunkach laboratoryjnych. Z tego powodu brodawnikowi bywa przypisywane działanie antyoksydacyjne. W praktyce takie określenie nie oznacza jeszcze, że napar z rośliny zapobiega chorobom albo skutecznie leczy istniejące dolegliwości.
Aktywność przeciwutleniająca zmierzona w próbce laboratoryjnej nie jest równoznaczna z działaniem w organizmie człowieka. Znaczenie mają między innymi dawka, wchłanianie, metabolizm oraz możliwość dotarcia związku do określonych tkanek.
W odniesieniu do brodawnika zwyczajnego brakuje mocnych danych pozwalających ustalić skuteczną dawkę, sposób podawania i długoterminowe bezpieczeństwo. Rośliny nie należy więc przedstawiać jako sprawdzonego środka na stres oksydacyjny.
Czy brodawnik działa przeciwzapalnie?
Niektóre substancje występujące u przedstawicieli rodzaju Leontodon mogą wykazywać aktywność przeciwzapalną w doświadczeniach laboratoryjnych. Na tej podstawie pojawiają się informacje, że brodawnik może pomagać przy stanach zapalnych skóry, stawów lub układu pokarmowego.
Takie zastosowania nie mają jednak odpowiedniego potwierdzenia w badaniach klinicznych dotyczących brodawnika zwyczajnego. Nie ustalono także standaryzowanych preparatów, bezpiecznych dawek ani wskazań leczniczych.
Stanu zapalnego nie powinno się leczyć samodzielnie nieznaną rośliną. Zaczerwienienie, obrzęk, ból, gorączka albo przewlekłe problemy trawienne mogą mieć różne przyczyny i wymagać właściwego rozpoznania.
Brodawnik a trawienie i apetyt
Gorzki smak niektórych roślin może pobudzać wydzielanie śliny i soków trawiennych. Z tego powodu brodawnikowi przypisuje się czasami działanie wspierające apetyt oraz pracę przewodu pokarmowego.
Brakuje jednak wystarczających badań, które potwierdzałyby skuteczność naparu z brodawnika zwyczajnego przy niestrawności, zaparciach, chorobach wątroby lub zaburzeniach wydzielania żółci. Informacje te mają głównie charakter tradycyjny lub wynikają z porównywania brodawnika z innymi gorzkimi roślinami.
Ból brzucha, długotrwały brak apetytu, zgaga czy nawracające biegunki nie powinny być maskowane domowymi preparatami. Szczególnie niebezpieczne może być odkładanie diagnostyki w przypadku silnego bólu, krwi w stolcu, gorączki albo niezamierzonego spadku masy ciała.
Czy brodawnik można jeść?
Młode liście niektórych gatunków brodawnika bywają opisywane jako jadalne. Mogą mieć gorzkawy smak i przypominać liście mniszka. Nie oznacza to jednak, że każdą roślinę wyglądającą jak brodawnik można bezpiecznie zebrać i dodać do potrawy.
Podstawą jest prawidłowe rozpoznanie gatunku oraz wybór czystego stanowiska. Roślin nie należy zbierać przy drogach, torach kolejowych, zakładach przemysłowych, na opryskiwanych trawnikach ani w miejscach odwiedzanych przez dużą liczbę zwierząt.
W przypadku braku doświadczenia lepiej nie wykorzystywać dzikiej rośliny w kuchni. Aplikacja rozpoznająca gatunki nie powinna być jedynym potwierdzeniem identyfikacji.
Jak zbierać brodawnik?
Brodawnik zwyczajny można spotkać od wiosny do późnego lata. Jeżeli roślina ma być zbierana do celów botanicznych lub kulinarnych, należy wybierać młode, zdrowe liście bez przebarwień, nalotu oraz śladów żerowania.
Kwiatostany najlepiej obserwować w godzinach porannych, ponieważ mogą zamykać się później w ciągu dnia. Brodawnik zwyczajny kwitnie najczęściej od maja do sierpnia, natomiast brodawnik jesienny może kwitnąć znacznie dłużej.
Nie powinno się wyrywać całych roślin z korzeniami ani niszczyć większej części stanowiska. Trzeba również respektować zasady obowiązujące na terenach chronionych i uzyskać zgodę właściciela prywatnego gruntu.
Czy stosowanie brodawnika jest bezpieczne?
Brak opisanych ciężkich zatruć nie oznacza, że roślina została dokładnie przebadana. Nie ustalono bezpiecznych dawek doustnych, możliwych interakcji z lekami ani konsekwencji regularnego stosowania preparatów z brodawnika.
Ostrożność powinny zachować osoby uczulone na rośliny z rodziny astrowatych. Do tej rodziny należą między innymi rumianek, arnika, krwawnik i nagietek. Kontakt ze świeżą rośliną albo jej spożycie może u osoby wrażliwej wywołać podrażnienie skóry, świąd, wysypkę lub inne objawy alergiczne.
Preparatów z brodawnika nie powinny samodzielnie stosować kobiety w ciąży i karmiące piersią, małe dzieci, osoby przewlekle chore oraz przyjmujące leki. Powodem nie jest potwierdzona szkodliwość, lecz brak danych pozwalających rzetelnie ocenić ryzyko.
Brodawnik pozostaje interesującą rośliną łąkową, którą warto umieć odróżnić od mniszka. Dostępne badania nie pozwalają jednak nazywać brodawnika zwyczajnego sprawdzonym ziołem leczniczym. W domowej apteczce bezpieczniej korzystać z surowców o dobrze opisanym działaniu, kontrolowanym pochodzeniu i ustalonych zasadach stosowania.
Źródło: www.faunaflora.com.pl
