Inteligencja zwierząt nie sprowadza się do wykonywania sztuczek na polecenie człowieka. Naukowcy badają między innymi zdolność rozwiązywania problemów, zapamiętywania informacji, używania narzędzi, komunikowania się oraz uczenia na podstawie doświadczeń. Wyniki takich obserwacji pokazują, że imponujące zdolności poznawcze rozwinęły się u bardzo różnych grup zwierząt – od naczelnych i waleni aż po ptaki oraz ośmiornice.
Co właściwie oznacza inteligencja u zwierząt?
Stworzenie jednego rankingu najbardziej inteligentnych gatunków jest niezwykle trudne. Delfin funkcjonuje w zupełnie innym środowisku niż szympans, kruk czy ośmiornica, a każdy z tych gatunków mierzy się z innymi problemami. Test przygotowany z myślą o małpie może więc zupełnie nie nadawać się do oceny możliwości innego zwierzęcia.
Zamiast szukać jednego wyniku inteligencji, badacze sprawdzają konkretne umiejętności. Analizują pamięć, uczenie się, zachowania społeczne, komunikację, samokontrolę, posługiwanie się przedmiotami czy zdolność dostosowywania zachowania do nowej sytuacji.
Nie należy również oceniać możliwości zwierzęcia wyłącznie na podstawie wielkości jego mózgu. Znaczenie mają jego organizacja, proporcje poszczególnych struktur i sposób działania układu nerwowego. Dobrym przykładem są ptaki, które mimo budowy mózgu odmiennej od ssaków potrafią wykonywać złożone zadania poznawcze.
Szympansy potrafią korzystać z narzędzi
Szympansy należą do najlepiej przebadanych naczelnych pod względem zdolności poznawczych. W naturze obserwowano u nich używanie patyków do wydobywania termitów, wykorzystywanie liści czy rozbijanie twardych pokarmów za pomocą kamieni. Nie jest to więc wyłącznie zachowanie wyuczone podczas kontaktu z człowiekiem.
Szczególnie interesujące są różnice pomiędzy poszczególnymi populacjami. Grupy żyjące w różnych miejscach mogą stosować odmienne sposoby zdobywania pożywienia i używać innych narzędzi. Młode osobniki uczą się części zachowań, obserwując starszych członków grupy.
Szympansy mają również rozwinięte relacje społeczne. Rozpoznają poszczególne osobniki, tworzą sojusze, rywalizują o pozycję i potrafią dostosowywać zachowanie do sytuacji panującej w grupie. Ich inteligencja jest więc związana zarówno z rozwiązywaniem problemów fizycznych, jak i funkcjonowaniem w skomplikowanej społeczności.
Delfiny rozpoznają się i intensywnie komunikują
Delfiny butlonose od dawna przyciągają uwagę badaczy. Żyją w rozbudowanych społecznościach, współpracują podczas zdobywania pokarmu i wykorzystują bogaty repertuar sygnałów. Szczególnie interesujące są charakterystyczne gwizdy, które mogą pełnić funkcję indywidualnych sygnałów identyfikacyjnych.
W eksperymentach delfiny butlonose wykazywały również zachowania interpretowane jako rozpoznawanie własnego odbicia w lustrze. Takie testy należy interpretować ostrożnie, ponieważ zostały stworzone przede wszystkim z myślą o gatunkach silnie wykorzystujących wzrok. Niepowodzenie w teście lustra nie jest więc dowodem braku samoświadomości u zwierzęcia.
Zdolności delfinów dobrze pokazują też, dlaczego trudno bezpośrednio porównywać inteligencję różnych gatunków. Zwierzę funkcjonujące w oceanie i w dużym stopniu polegające na dźwięku rozwiązuje zupełnie inne problemy niż naczelny wykorzystujący dłonie i żyjący na lądzie.
Słonie mają świetną pamięć, ale potrafią znacznie więcej
Powiedzenie o „pamięci słonia” ma pewne podstawy w obserwacjach zachowania tych zwierząt. Słonie funkcjonują w złożonych grupach społecznych, rozpoznają inne osobniki i muszą zapamiętywać informacje istotne podczas przemieszczania się na dużych obszarach.
Ich możliwości nie ograniczają się jednak do pamięci. Obserwowano współpracę między osobnikami, używanie przedmiotów oraz rozbudowane reakcje społeczne. Słonie reagują także na szczątki innych przedstawicieli swojego gatunku, choć przypisywanie im dokładnie takich samych pojęć dotyczących śmierci jak ludziom byłoby zbyt daleko idącym wnioskiem.
Ciekawa jest również ich komunikacja. Słonie wykorzystują dźwięki o bardzo niskiej częstotliwości, z których część może rozchodzić się na znaczne odległości. Pozwala im to utrzymywać kontakt w warunkach, w których zwierzęta nie muszą się wzajemnie widzieć.
Kruki pokazują, że duża inteligencja nie wymaga mózgu naczelnego
Krukowate są jednym z najlepszych przykładów zaawansowanych zdolności poznawczych wśród ptaków. Do tej rodziny należą między innymi kruki, wrony, gawrony, kawki i sójki. Wiele gatunków potrafi rozwiązywać zadania wymagające kilku etapów działania, zapamiętywać miejsca przechowywania pokarmu i elastycznie reagować na nowe sytuacje.
Szczególnie interesujące są wrony brodate z Nowej Kaledonii. Ptaki te wykorzystują i wytwarzają narzędzia służące do wydobywania pokarmu z trudno dostępnych miejsc. Potrafią między innymi odpowiednio przygotowywać fragmenty roślin.
U krukowatych dobrze rozwinięta jest również pamięć społeczna. Wrony mogą przez długi czas rozpoznawać twarze ludzi kojarzących się z zagrożeniem. Informacja o niebezpieczeństwie może wpływać także na zachowanie innych osobników, co pokazuje znaczenie uczenia społecznego.
Papugi potrafią nie tylko naśladować ludzką mowę
Powtarzanie słów przez papugę może wyglądać jak zwykłe naśladownictwo dźwięków. Badania nad niektórymi osobnikami pokazały jednak, że możliwości poznawcze papug mogą być znacznie bardziej złożone.
Najbardziej znanym przykładem był afrykański żako Alex, z którym przez wiele lat pracowała badaczka Irene Pepperberg. Ptak uczył się rozróżniania między innymi kolorów, kształtów, materiałów oraz liczebności. Jego zachowanie w kontrolowanych zadaniach wskazywało, że nie ograniczał się jedynie do bezmyślnego odtwarzania wcześniej usłyszanych dźwięków.
Nie oznacza to oczywiście, że papuga posługuje się językiem dokładnie tak jak człowiek. Pokazuje natomiast, że u odpowiednio badanego zwierzęcia wokalizacja może zostać powiązana z rozpoznawaniem cech przedmiotów i wykonywaniem zadań poznawczych.
Ośmiornice rozwiązują problemy bez kręgosłupa
Ośmiornice są szczególnie interesujące, ponieważ ich linia ewolucyjna jest bardzo odległa od ssaków i ptaków. Mimo to zwierzęta te potrafią uczyć się, eksplorować otoczenie, manipulować przedmiotami i rozwiązywać niektóre problemy wymagające dostępu do pokarmu.
Ich układ nerwowy ma niezwykłą organizację. Duża część neuronów znajduje się poza centralnym mózgiem, między innymi w ramionach. Dzięki temu każde ramię dysponuje znacznymi możliwościami przetwarzania informacji, choć oczywiście nadal działa jako część całego organizmu.
Niektóre ośmiornice wykorzystują również elementy otoczenia jako schronienie. Znanym przykładem jest przenoszenie fragmentów łupin orzecha kokosowego przez ośmiornice żyjące na morskim dnie. Materiał może zostać wykorzystany później do stworzenia osłony, co jest szczególnie interesującym przykładem posługiwania się przedmiotami.
Świnie są znacznie bardziej pojętne, niż sugeruje ich stereotyp
Świnie rzadko pojawiają się jako pierwsze skojarzenie z inteligentnym zwierzęciem. Tymczasem mają dobrą pamięć przestrzenną, szybko uczą się zależności pomiędzy zachowaniem a nagrodą i potrafią rozwiązywać różnego rodzaju zadania eksperymentalne.
Są również zwierzętami społecznymi. Rozpoznają inne osobniki, uczą się na podstawie obserwacji i potrafią wykorzystywać informacje związane z lokalizacją pokarmu. Ich zachowanie jest znacznie bardziej złożone niż obraz świni jako zwierzęcia zainteresowanego wyłącznie jedzeniem.
Ma to również znaczenie w hodowli. Inteligentne i aktywne poznawczo zwierzę potrzebuje środowiska pozwalającego na eksplorowanie, rycie i wykonywanie naturalnych zachowań. Długotrwały brak odpowiednich bodźców może negatywnie wpływać na dobrostan.
Psy świetnie nauczyły się odczytywać człowieka
Pies niekoniecznie wygrałby każde zadanie logiczne z krukiem czy małpą, ale wyróżnia się w innej dziedzinie. Tysiące lat udomowienia sprawiły, że psy bardzo dobrze funkcjonują w środowisku społecznym człowieka.
Potrafią zwracać uwagę na gesty, kierunek wskazywania i zachowanie opiekuna. Niektóre psy są również w stanie nauczyć się nazw dużej liczby przedmiotów i wybierać odpowiednią zabawkę na podstawie wypowiedzianej nazwy. Tak wybitne możliwości nie występują jednak w identycznym stopniu u każdego osobnika.
Inteligencja psa nie powinna być oceniana wyłącznie na podstawie szybkości wykonywania komend. Pies może gorzej radzić sobie z konkretnym zadaniem szkoleniowym, a jednocześnie bardzo dobrze rozwiązywać problemy związane z przestrzenią, zapachami czy komunikacją społeczną.
Szczury szybko uczą się i doskonale wykorzystują otoczenie
Szczury są powszechnie wykorzystywane w badaniach nad uczeniem i pamięcią między innymi ze względu na zdolność szybkiego przyswajania informacji. Potrafią zapamiętywać układ przestrzeni, odnajdywać drogę do celu oraz modyfikować zachowanie na podstawie wcześniejszych doświadczeń.
Wysokie zdolności adaptacyjne widać również poza laboratorium. Szczury nauczyły się funkcjonować w środowisku silnie przekształconym przez człowieka i skutecznie wykorzystują dostępne źródła pokarmu oraz schronienia.
Nie oznacza to, że każdy szczur rozwiąże każde zadanie równie dobrze. Podobnie jak u innych gatunków występują różnice pomiędzy osobnikami, a wynik eksperymentu zależy również od motywacji, stresu oraz konstrukcji samego testu.
Czy można wskazać jedno najinteligentniejsze zwierzę świata?
Człowiek naturalnie próbuje tworzyć rankingi, ale w przypadku inteligencji zwierząt prowadzi to do dużych uproszczeń. Szympans imponuje używaniem narzędzi i funkcjonowaniem społecznym, delfin komunikacją, kruk rozwiązywaniem problemów, a ośmiornica możliwościami układu nerwowego zbudowanego zupełnie inaczej niż u kręgowców.
Znacznie ciekawsze od pytania, które zwierzę zajmuje pierwsze miejsce, jest sprawdzenie, do czego poszczególne gatunki wykorzystują swoje możliwości. Inteligencja rozwijała się w odpowiedzi na różne wyzwania: zdobywanie pokarmu, unikanie drapieżników, współpracę, rywalizację czy życie w zmiennym środowisku.
Właśnie z tego powodu lista inteligentnych zwierząt nie kończy się na małpach człekokształtnych. Zaawansowane zdolności poznawcze pojawiły się niezależnie w bardzo odległych od siebie grupach. Kruk, delfin i ośmiornica mogą rozwiązywać problemy na zupełnie inne sposoby, a każdy z nich pokazuje, że w świecie zwierząt nie istnieje tylko jeden rodzaj inteligencji.
Źródło: www.faunaflora.com.pl
