Kleszcze budzą niepokój przede wszystkim dlatego, że mogą przenosić drobnoustroje wywołujące groźne choroby. Wokół ich zachowania narosło jednak wiele mitów. Jednym z najczęściej powtarzanych jest przekonanie, że kleszcze skaczą na ludzi z drzew, krzewów albo wysokiej trawy. Taka wizja brzmi przekonująco, szczególnie gdy po spacerze znajdujemy pajęczaka na ramieniu, szyi lub głowie. W rzeczywistości kleszcze nie skaczą i nie potrafią latać. Do ciała żywiciela dostają się w zupełnie inny sposób.
Zrozumienie, jak poruszają się kleszcze i gdzie najczęściej czekają na człowieka lub zwierzę, pozwala lepiej przygotować się do spaceru, pracy w ogrodzie czy wyprawy do lasu. Ułatwia również dokładne sprawdzenie skóry po powrocie do domu.
Czy kleszcze potrafią skakać?
Kleszcze nie mają zdolności wykonywania skoków podobnych do pcheł, koników polnych czy niektórych gatunków pająków. Ich odnóża są przystosowane przede wszystkim do powolnego przemieszczania się, wspinania po roślinach oraz mocnego chwytania sierści, skóry lub ubrania.
Pajęczaki te nie mają także skrzydeł, dlatego nie mogą przylecieć do człowieka. Nie rzucają się również z dużej odległości na przechodzącą osobę. Gdy kleszcz pojawia się na ciele, zwykle oznacza to, że został zabrany z rośliny podczas bezpośredniego kontaktu z trawą, liśćmi, gałązkami lub niskimi krzewami.
Wrażenie, że kleszcz spadł albo skoczył, może powstać dlatego, że często nie wbija się od razu. Po przejściu na żywiciela wędruje po ubraniu lub skórze, szukając miejsca, w którym naskórek jest delikatny, dobrze ukrwiony i stosunkowo wilgotny. Może więc dotrzeć wysoko, mimo że początkowo znalazł się na bucie, nogawce lub dolnej części spodni.
Jak kleszcz dostaje się na człowieka?
Kleszcze wykorzystują sposób polowania określany jako bierne oczekiwanie na żywiciela. Wspinają się na źdźbła traw, łodygi roślin, paprocie lub niewysokie krzewy. Następnie przyjmują charakterystyczną pozycję, wysuwając przednią parę odnóży.
Gdy człowiek albo zwierzę otrze się o roślinę, kleszcz zaczepia się o ubranie, skórę lub sierść. Nie musi wykonywać przy tym gwałtownego ruchu. Wystarczy krótki kontakt z fragmentem roślinności.
W odnalezieniu żywiciela pomagają mu narządy zmysłów reagujące między innymi na ciepło, ruch powietrza, zapach oraz dwutlenek węgla wydychany przez ludzi i zwierzęta. Kleszcz może dzięki temu rozpoznać, że w pobliżu pojawił się potencjalny gospodarz. Nadal jednak musi zaczekać, aż znajdzie się on wystarczająco blisko.
Czy kleszcze spadają z drzew?
Przekonanie, że kleszcze spadają z koron drzew, jest jednym z najbardziej utrwalonych mitów. Większość kleszczy spotykanych przez spacerowiczów przebywa znacznie niżej, zazwyczaj w ściółce, trawie, paprociach i niskiej roślinności. Takie miejsca zapewniają im odpowiednią wilgotność oraz ochronę przed wysychaniem.
Kleszcze nie mają powodu, aby wspinać się na wysokie drzewa. Dotarcie do korony wymagałoby dużego wysiłku, a oczekiwanie na przypadkowo przechodzącego żywiciela byłoby mało skuteczne. Znacznie łatwiej zaczepić się o nogę człowieka, pysk psa albo sierść dzikiego zwierzęcia z poziomu trawy.
Kleszcz znaleziony na głowie nie musi więc pochodzić z gałęzi. Mógł dostać się na spodnie lub rękę, a następnie przez kilkadziesiąt minut przemieszczać się ku górze. Czasem zostaje też przeniesiony dłonią, plecakiem, czapką albo włosami, które zetknęły się z krzewem.
Gdzie najłatwiej spotkać kleszcze?
Kleszcze preferują miejsca wilgotne, zacienione i porośnięte roślinnością. Można je spotkać nie tylko w lesie, lecz także na łąkach, obrzeżach ścieżek, w parkach, na działkach oraz w przydomowych ogrodach.
Szczególną ostrożność warto zachować podczas przechodzenia przez wysoką trawę, zarośla, paprocie i gęste krzewy. Kleszcze mogą występować także w stertach liści, w pobliżu ścieżek uczęszczanych przez zwierzęta oraz na granicy lasu i łąki.
Ryzyko kontaktu zwiększa obecność saren, jeleni, gryzoni, ptaków i innych zwierząt, które stanowią żywicieli dla różnych stadiów rozwojowych kleszcza. Nie oznacza to jednak, że zadbany miejski park jest całkowicie bezpieczny. Pajęczaki mogą być przenoszone przez zwierzęta również do terenów rekreacyjnych znajdujących się blisko zabudowań.
Dlaczego kleszcz nie wbija się od razu?
Po znalezieniu się na żywicielu kleszcz rozpoczyna poszukiwanie dogodnego miejsca do żerowania. Wybiera zwykle obszary, w których skóra jest cieńsza i łatwiejsza do przebicia. Wędrując po ciele, może pozostać niezauważony nawet przez kilka godzin.
U dorosłych warto szczególnie dokładnie sprawdzać pachwiny, pachy, okolice pępka, zgięcia kolan i łokci, linię pasa, miejsca za uszami oraz skórę głowy. U dzieci kleszcze stosunkowo często są znajdowane w okolicy szyi, uszu i włosów.
Samo ukłucie może nie zostać wyczute. Kleszcz podczas żerowania wprowadza do skóry substancje ułatwiające pobieranie krwi, dlatego jego obecność często odkrywa się dopiero podczas oglądania ciała.
Jak chronić się przed kleszczami?
Podstawą ochrony jest ograniczanie kontaktu skóry z roślinnością. Podczas spaceru w lesie lub wysokiej trawie warto założyć długie spodnie, pełne buty i bluzę z długimi rękawami. Nogawki można wsunąć w skarpety, choć takie rozwiązanie nie każdemu odpowiada pod względem wygody.
Pomocne bywają środki odstraszające kleszcze, stosowane zgodnie z instrukcją producenta. Preparatu nie należy używać w większej ilości, niż zalecono. Trzeba również zwrócić uwagę, czy produkt jest odpowiedni dla dzieci, kobiet w ciąży oraz osób z wrażliwą skórą.
Na wycieczce lepiej poruszać się środkiem ścieżki i unikać ocierania o trawy oraz krzewy. Jasne ubranie nie odstrasza kleszczy, ale ułatwia zauważenie ciemnego pajęczaka, zanim dotrze on do skóry.
Co zrobić po powrocie ze spaceru?
Po powrocie do domu warto dokładnie obejrzeć ubranie, a następnie całe ciało. Odzież najlepiej zdjąć w miejscu, w którym łatwo zauważyć ewentualnego kleszcza. Pomocny może być prysznic, choć nie usunie pajęczaka, który zdążył już mocno przytwierdzić się do skóry.
Oglądanie ciała powinno odbywać się przy dobrym świetle. W trudno dostępnych miejscach można użyć lustra albo poprosić drugą osobę o pomoc. Szczególną uwagę należy zwrócić na naturalne zagłębienia skóry oraz miejsca osłonięte włosami.
Trzeba też sprawdzić zwierzęta domowe. Kleszcz może przyczepić się do psa lub kota, ale może również przemieszczać się po sierści i później znaleźć się na człowieku, kanapie albo posłaniu.
Jak prawidłowo usunąć wbitego kleszcza?
Kleszcza należy usunąć możliwie szybko, chwytając go cienką pęsetą lub przeznaczonym do tego narzędziem jak najbliżej powierzchni skóry. Następnie trzeba wyciągnąć go spokojnym, zdecydowanym ruchem, bez zgniatania odwłoka.
Nie należy smarować kleszcza tłuszczem, alkoholem, kremem ani innymi substancjami. Nie powinno się go także przypalać. Takie metody mogą utrudnić bezpieczne usunięcie pajęczaka.
Po zabiegu miejsce ukłucia należy umyć i zdezynfekować, a ręce dokładnie oczyścić. Jeśli fragment aparatu gębowego pozostanie w skórze i nie da się go łatwo usunąć, nie należy intensywnie rozdrapywać rany.
Przez kolejne tygodnie warto obserwować miejsce ukłucia i samopoczucie. Powiększająca się zmiana skórna, gorączka, bóle mięśni, stawów, głowy lub nietypowe osłabienie powinny skłonić do kontaktu z lekarzem. Informacja o wcześniejszym ukłuciu przez kleszcza może ułatwić ocenę objawów.
Świadomość, że kleszcze nie skaczą, pozwala skoncentrować ochronę tam, gdzie jest ona naprawdę potrzebna. Zamiast obawiać się pajęczaków spadających z drzew, lepiej unikać ocierania o rośliny, odpowiednio się ubierać i dokładnie kontrolować skórę po każdej aktywności na terenach zielonych.
Tekst można jeszcze dopasować do bardziej eksperckiego, poradnikowego albo dynamicznego stylu Discover.
